माइसंसारले दिएको संसार : भेटिएका साथीहरु, नभेटिएकी लुना

२१ वर्षअघि माइसंसार सुरु गर्दा मैले ब्लग लेखिरहेको थिएँ। तर थाहा नपाई–नपाई म एउटा आफ्नै संसार पनि बनाइरहेको रहेछु।

आज फर्केर हेर्दा कहिलेकाहीँ आफैँलाई अचम्म लाग्छ, एउटा सानो ब्लगले मान्छेको जीवनमा यति ठूलो बाटो बनाइदिन सक्छ र?

माइसंसार सुरु भएको २१ वर्ष भइसकेछ। त्यतिबेला न अहिले जस्तो फेसबुक थियो, न इन्स्टाग्राम, न टिकटकको संसार। सामाजिक सञ्जाल भन्ने कुरा आज जस्तो जीवनको हिस्सा बनिसकेको थिएन। मान्छेहरू भेटिन्थे कमेन्ट सेक्सनमा। कुरा गर्थे इमेलमा। राति अबेरसम्म गफिन्थे च्याटमा।

त्यो समयका माइसंसारका पाठकहरू पाठकमात्र थिएनन्। उनीहरू सहयात्री थिए। आलोचक थिए। साथी थिए। कहिलेकाहीँ परिवार जस्तै थिए।

धेरैलाई मैले कहिल्यै प्रत्यक्ष भेटिनँ। तर अचम्मको कुरा, हामी एक अर्कालाई राम्रैसँग चिन्थ्यौँ। कसको लेख्ने शैली कस्तो, कसले कुन विषयमा प्रतिक्रिया दिन्छ, कसको स्वभाव कस्तो होला—कमेन्ट र इमेलबाटै एउटा अनौठो चिनजान बनेको थियो।

फेसबुकले मान्छे जोड्नुअघि नै माइसंसारले हामीलाई जोडिसकेको थियो।

पछि फेसबुक आयो। त्यही पुरानो चिनजान फेसबुकमा पनि सर्‍यो। पहिले ब्लगको कमेन्टमा भेटिनेहरू फेसबुकको फ्रेन्डलिस्टमा आए। इमेलका नामहरू प्रोफाइल फोटोसहित देखिन थाले। अनि ती पुराना डिजिटल सम्बन्धहरू झन् नजिक भए।

यसपालिको युरोप यात्रामा मलाई यही पुरानो माइसंसारको संसारले फेरि एक पटक छोयो।

लिथुआनियामा भएको फ्याक्टचेकरहरूको विश्व सम्मेलनमा सहभागी हुन जाने अवसर मिल्यो। त्यहाँको कार्यक्रम सकेपछि म जर्मनीको बोन सहर पुगेँ, DW को ग्लोबल मिडिया फोरममा। त्यहाँ पहिलोपोस्टकी सहकर्मी स्वेच्छा राउत थिइन्। अनि उनका जीवन साथी अरुण पनि माइसंसारसित परिचित।

त्यसपछि यात्रा बेल्जियम मोडियो।

बेल्जियममा माइसंसारकै पुराना पाठक सन्तोष प्रधान थिए। वास्तवमा भिसा आवेदन गर्दा पनि उनकै घरमा बस्ने भनेर उनले बनाइदिएको कागजात राखिएको थियो। त्यसैले अलि लामो समयको भिसा पाउन त्यो सम्बन्धले प्रत्यक्ष सहयोग गर्‍यो।

ब्लगबाट बनेको सम्बन्ध कहिले काम लाग्छ भन्ने थाहा हुँदैन। तर यसपालि त्यो सम्बन्ध केवल भावनात्मक मात्र रहेन, व्यवहारमै पनि काम लाग्यो।

सन्तोष प्रधानको परिवारसित उनकै घरमा म

सन्तोषले बेल्जियममा मलाई आफ्नै मान्छे जसरी राखे। छिमेकी देश लक्जमबर्ग घुमाइदिए। उनका छोरा र छोरीले पनि मलाई बेल्जियमको राजधानी ब्रसेल्सका मुख्य ठाउँहरूमा गाइड गरे। विदेशमा कोही पुरानो मान्छेले “आउनुस्, म छु नि” भन्नु आफैँमा ठूलो कुरा रहेछ।

त्यसपछि माइसंसारमै केही ब्लग लेखेका पन्चम अधिकारीले बेल्जियमको अर्को सुन्दर सहर लुभेन घुमाइदिए। त्यस्तै माइसंसारमा कुनै बेला केही हंगामा नै मच्चिने खालका ब्लग लेखेका सन्तोष न्यौपानेले ब्रुज मात्र होइन, छिमेकी देश फ्रान्सको पेरिससम्म पुर्‍याइदिनुभयो।

कुनै बेला कमेन्टमा भेटिएका मान्छेहरू आज परदेशमा बाटो देखाउने साथी बनेका थिए।

छोटो समय थियो। त्यसैले अरू धेरै पुराना साथीहरूसँग सम्पर्क गर्न सकिनँ। तर बेल्जियम पुगेपछि मनमा एउटा पुरानो नाम भने बारम्बार आइरह्यो, लुना।

माइसंसारका पुराना पाठकहरूलाई लुना/बेल्जियम नाम सम्झना हुनुपर्छ। केही साहित्यिक लेखहरू, केही अरू ब्लग पोस्टहरू, अनि त्यसभन्दा पनि बढी माइसंसारको कमेन्ट संसारकी एक परिचित पात्र। त्यो समयमा माइसंसारका केही कमेन्ट लेखकहरू साँच्चैका सेलिब्रिटी जस्तै थिए। उनीहरूको नाम देख्नेबित्तिकै पाठकले प्रतिक्रिया कस्तो होला भनेर पढ्न खोज्थे। लुना त्यस्तै नाममध्ये एक थिइन्।

सन्तोष न्यौपानेले पनि उनलाई सम्झिएपछि हामीले खोज्ने प्रयास गर्‍यौँ।

मलाई थाहा थियो लुना बेल्जियममा थिइन् त्यतिबेला। तर बेल्जियमको कुन ठाउँमा? थाहा थिएन। इमेल र च्याटमा सम्पर्क नभएको धेरै वर्ष भइसकेको थियो। मैले पुरानै इमेलमा सन्देश छाडेँ। पुरानो च्याटमा पनि मेसेज पठाएँ। तर कुनै जवाफ आएन।

त्यसपछि मनमा पत्रकारिताको पुरानो बानी जाग्यो—खोज्ने।

पुराना इमेलहरू खोतल्न थालेँ। उनले पठाएका पुराना फोटोहरू हेर्न थालेँ। फ्याक्ट चेक गर्दा जसरी हामी खुला स्रोतबाट सूचना खोज्छौँ, त्यही विधि अपनाउने निधो गरेँ। OSINT—Open Source Intelligence। अर्थात् खुला स्रोतमा उपलब्ध सूचनाको व्यवस्थित खोज।

कहिलेकाहीँ पुराना सम्बन्ध खोज्न पनि पत्रकारिताकै औजार चाहिँदो रहेछ।

उनले पठाएको एउटा फोटोमा एउटा पसल देखिएको थियो। पसलमा लेखिएका अक्षरहरू हेर्दा बेल्जियमको फ्रेन्च र डचमध्ये फ्रेन्च भाषा चल्ने क्षेत्रमा भएको अनुमान गर्न सकिन्थ्यो। मलाई उनको माइसंसारमा लेख्ने नाम ‘लुना’ भए पनि वास्तविक नाम अर्कै हो भन्ने थाहा थियो। त्यो नाम यहाँ खोल्नु उचित लाग्दैन, किनकि पुरानो डिजिटल संसारका सम्बन्धहरूमा पनि गोपनीयता भन्ने कुरा उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

त्यही वास्तविक नाम, सम्भावित ठाउँ र पुरानो एउटा क्लु, उनी नेपालसम्बन्धी हस्तकलाको पसल चलाउँछिन्, सबै जोड्दै जाँदा खोजीले बाटो समात्यो।

अन्ततः OSINT ले उनको हालको इमेल भेटायो। उनको नाममा बेल्जियममा दर्ता भएको कम्पनीको विवरण भेटियो। ठेगाना भेटियो। मोबाइल नम्बर भेटियो। उनको पसलको फेसबुक पेज पनि भेटियो।

त्यो क्षण हामी खुसी भयौँ। यस्तो लाग्यो, अब त सम्पर्क हुन्छ। अब त पुरानो माइसंसारको एउटा हराएको पाना फेरि पल्टिन्छ।

मैले ह्वाट्सएपमा सानो मेसेज पठाएँ। फेसबुक पेजमा पनि लेखेँ। नयाँ इमेलमा पनि सन्देश पठाएँ। सन्तोषले बेल्जियम नम्बरबाट फोन पनि गरे।

तर फोन उठेन।

सन्तोष न्यौपानेसित पेरिसमा

ह्वाट्सएपमा सन्देश गएको संकेत देखिएको थियो। मलाई लागेको थियो—ढिलोचाँडो जवाफ आउला। “ओहो, यति वर्षपछि!” भनेर शायद उनी पनि खुसी होलिन्। शायद पुराना दिन सम्झिएर केही लेख्लिन्। शायद हामी भेट्नेछौँ। शायद ब्रुज, ब्रसेल्स वा कुनै सानो बेल्जियन सहरको क्याफेमा बसेर माइसंसारका पुराना दिन सम्झिनेछौँ।

तर जवाफ आएन।

कहिलेकाहीँ खोज सफल हुन्छ, भेट सफल हुँदैन।

खोज्दै गर्दा अझ अनौठो कुरा भेटियो। नेपालको महाभूकम्पपछि उनी र उनका बेल्जियन पतिले नेपालमा गरेको सहयोगबारे त्यहाँको स्थानीय टेलिभिजनले बनाएको कार्यक्रम भेटियो। उनीहरू दम्पतिको अन्तर्वार्ता पनि भेटियो। त्यो हेर्दा मन छोयो। पुरानो माइसंसारकी लुना केवल डिजिटल नाम थिइनन्, नेपालसँगको भावनात्मक डोरी बोकेर बाँचिरहेकी मान्छे रहिछिन् भन्ने महसुस भयो।

तर उनले मसित सम्पर्क किन गर्न चाहिनन्, मलाई थाहा भएन।

सायद व्यस्त भइन्। सायद सन्देश देखिनन्। सायद देखेर पनि जवाफ दिन मन लागेन। सायद जीवनका धेरै मोडहरू पार गरिसकेकी होलिन्। सायद पुरानो माइसंसार, पुराना कमेन्ट, पुराना इमेल, यी सबै उनको स्मृतिमा धुमिल भइसकेको हुन सक्छ। सायद त्यो समय उनको लागि एउटा बन्द अध्याय भइसकेको छ।

अनि यो पनि त हुन सक्छ, हामी जसलाई हाम्रो स्मृतिमा धेरै ठूलो ठाउँ दिन्छौँ, उसले आफ्नो जीवनमा त्यो ठाउँ धेरै अगाडि नै खाली गरिसकेको हुन्छ।

यो सोच्दा मन अलि भारी भयो। तर रिस उठेन। गुनासो पनि लागेन। बरु जीवनको स्वभाव बुझिएजस्तो लाग्यो।

मान्छेहरू भेटिन्छन्। जोडिन्छन्। केही समय एउटै डिजिटल चौतारीमा बस्छन्। अनि बिस्तारै आ–आफ्नो जीवनतिर लाग्छन्। त्यही युरोप आउन दुई वटा विमानस्थलमा ‘ट्रान्जिट’मा बसे जस्तो।

कसैले सम्झना जोगाएर राख्छ। कसैले बिर्सन्छ। कसैले बिर्सेको जस्तो गर्छ। कसैले सम्झेर पनि नबोल्ने निर्णय गर्छ।

सम्बन्धको सबैभन्दा कठिन रूप त्यही रहेछ, जहाँ ठेगाना भेटिन्छ, तर संवाद भेटिँदैन।

यता म बेल्जियममा लुनाको जवाफ कुरिरहेको थिएँ। उता युरोपकै अरू देशहरूबाट माइसंसारका पुराना साथीहरूको मेसेज आइरहेको थियो, “यहाँ पनि आउनुस्”, “हाम्रोतिर पनि आउनुपर्थ्यो”, “अर्कोपटक भेटौँला।”

त्यही बेला फेरि महसुस भयो, माइसंसार एउटा वेबसाइट मात्रै थिएन। यो त समयको एउटा पुल रहेछ। नेपालबाट संसारभर छरिएका नेपाली मनहरूलाई जोड्ने पुल।

२१ वर्षअघि मैले कम्प्युटरको स्क्रिन अगाडि बसेर ब्लग सुरु गर्दा यस्तो दिन आउला भनेर सोचेको थिइनँ। कुनै दिन त्यही ब्लगका पाठकको घरमा बेल्जियममा बस्न पाइएला, कसैले लक्जमबर्ग घुमाइदेला, कसैले ब्रसेल्स गाइड गरिदेला, कसैले लुभेन देखाइदेला, कसैले ब्रुज र पेरिस पुर्‍याइदेला, के थाहा थियो र?

र, कुनै दिन त्यही ब्लगकी पुरानी कमेन्ट लेखक लुनालाई खोज्न खुला स्रोत अनुसन्धानको सहारा लिनुपर्ला, उनको ठेगाना भेटिएला तर जवाफ नआउला, यो पनि कहाँ सोचेको थिएँ र?

तर सायद जीवनको सुन्दरता यही हो। सबै कथा पूर्ण हुँदैनन्। सबै खोज भेटमा टुंगिँदैनन्। सबै मेसेजको जवाफ आउँदैन। तर त्यसको अर्थ ती सम्बन्धहरू निरर्थक थिए भन्ने होइन।

लुना भेटिइनन्। तर लुनालाई खोज्ने क्रममा मैले माइसंसारको पुरानो संसार फेरि भेटेँ। कमेन्ट सेक्सनको त्यो पुरानो गन्ध भेटेँ। इमेलको त्यो आत्मीयता भेटेँ। च्याटको त्यो समय भेटेँ। फेसबुक आउनुअघि नै बनेका ती सम्बन्धहरूको मूल्य फेरि सम्झिएँ।

कसैले जवाफ नदिँदैमा सम्झना मेटिँदैन।

आजको सामाजिक सञ्जालको संसार धेरै छिटो छ। पोस्ट आउँछ, लाइक आउँछ, स्क्रोल हुन्छ, हराउँछ। तर त्यो समयको ब्लग संसार अलि फरक थियो। त्यहाँ मान्छेहरू पढ्थे, सोच्थे, लेख्थे, बहस गर्थे, रिसाउँथे, फेरि आउँथे। कहिलेकाहीँ कमेन्टमै झगडा हुन्थ्यो, कहिलेकाहीँ त्यहीँ मित्रता पनि बन्थ्यो।

माइसंसारले मलाई पाठक मात्र दिएन। साथी दियो। आलोचक दियो। सहयोगी दियो। देश–विदेशमा आफ्नोपन दिने मान्छे दियो। र, कहिलेकाहीँ जवाफ नआए पनि मनमा रहिरहने पात्रहरू पनि दियो।

२१ वर्षपछि फर्केर हेर्दा भन्न मन लाग्छ, मैले माइसंसार चलाएँ कि माइसंसारले मलाई चलायो?

सायद दुवै।

मैले ब्लग लेखेँ। ब्लगले मलाई संसार देखायो।

मैले पाठक खोजेँ। पाठकहरू साथी बने।

मैले कमेन्ट पढेँ। ती कमेन्टहरू जीवनका सम्बन्ध बने।

र बेल्जियमको त्यो यात्राले फेरि सम्झाइदियो,

माइसंसार मेरो मात्र थिएन। यो हामी सबैको साझा स्मृति थियो।

कसैले अझै सम्झिरहेका छन्। कसैले बिर्सिसकेका छन्। कसैले जवाफ दिन बाँकी छ। कसैले भेट्न बाँकी छ।

तर एउटा कुरा पक्का छ, २१ वर्षअघि सुरु भएको त्यो सानो ब्लगले मलाई नेपालबाहिर पनि एउटा अदृश्य घर बनाइदिएको रहेछ।

जहाँ ढोका खोल्ने सन्तोषहरू छन्। बाटो देखाउने पन्चमहरू छन्। पुराना दिन सम्झाउने सन्तोष न्यौपानेहरू छन्। र कतै न कतै, मौन भएर बसेकी लुना पनि छिन्।

सायद कुनै दिन उनको जवाफ आउला।

सायद नआउला पनि।

तर त्यो मेसेज पठाएको क्षण, त्यो खोज गरेको रात, त्यो पुरानो फोटोको अक्षर पढ्दै बेल्जियमको नक्सामा उनको सम्भावित सहर खोजेको समय, यी सबै आफैँमा एउटा यात्रा थिए।

र यात्राको सबै गन्तव्य नक्सामा देखिँदैन।

कहिलेकाहीँ गन्तव्य स्मृतिमा हुन्छ।
कहिलेकाहीँ मान्छेमा हुन्छ।
कहिलेकाहीँ मौनतामा पनि हुन्छ।