दरबार हत्याकाण्ड
छानबिन
एउटा ऐतिहासिक छानबिन समिति, एउटा प्रतिवेदन, र त्यसभित्र लुकेका अनौठा प्रश्नहरू
तीन जना, एउटा ऐतिहासिक जिम्मेवारी
राजा, रानी र युवराजसहित १० जनाको ज्यान गएको दरबार हत्याकाण्डको छानबिन गर्न नवघोषित राजा ज्ञानेन्द्रले तीन सदस्यीय उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरे।
समितिका सदस्यहरू: प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय (अध्यक्ष), सभामुख तारानाथ रानाभाट र विपक्षी नेता माधवकुमार नेपाल।
माधव नेपालले समितिबाट राजीनामा दिएपछि दुई जना मात्र बाँकी रहे। परिणामस्वरूप यो छानबिन बयान संकलनमा मात्र सीमित भयो।
प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दाको भटट काण्ड
प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्न आयोजित पत्रकार सम्मेलन इतिहासमा अर्कै कारणले चर्चित भयो।
अनि अङ्ग्रेजीमा प्रतिवेदन पढ्दा राटाटाटा र नेपालीमा भटट भनेका थिए। यही घटनाले यो समितिको प्रतिवेदनलाई ‘भटट काण्ड’ भनेर बदनाम बनायो।
प्रतिवेदन इन्टरनेटमार्फत सार्वजनिक गरिएको थियो — नेपाल टेलिकमको वेबसाइटमा पनि राखिएको थियो। त्यतिबेला इन्टरनेटको पहुँच अत्यन्तै सीमित थियो।
एक जना विशेषज्ञ, एउटा अनौठो कुराकानी
समितिले साइको एनालाइसिसका लागि डा. कृष्णचन्द्र राजभण्डारीसँग परामर्श लियो। उनी काठमाडौँ मेडिकल कलेजमा न्यूरो साइकियाट्रिक विभागका विशेषज्ञ थिए।
जसलाई आफूसँग रीस उठ्छ, त्यो रीस दुई दिशामा जान सक्छ — आफैतर्फ फर्किएमा आत्महत्या, र अरूतर्फ गएमा हत्या। यसैलाई मर्डर-सुसाइड भन्छौँ।
डाक्टरले मादक पदार्थको प्रभाव, साइकोप्याटिक व्यक्तित्व, र पारिवारिक/यौन सम्बन्धको तनावलाई यस्ता घटनाका प्रमुख कारणका रूपमा उल्लेख गरे।
लिटरेचर मोटो छ कि?
समितिलाई मानिसले अस्वाभाविक व्यवहार गर्न उद्दत हुने बारेमा साहित्यिक स्रोत चाहिएको थियो। यसबारे डाक्टरसँगको कुराकानी प्रतिवेदनमा यसरी समेटिएको छ:
भोलुमस् कुराहरूको त त्यसको फेरि सिनोप्सिस् निकाल्दा पनि हामीलाई गाह्रो हुन्छ। टक्क कहीँ त्यस्तो किसिमको छ? सेपरेट टपिकमा लिट्रेचर छ?
लिट्रेचर छ।
मोटो छ डा. साहेब?
होइन, त्यो मेडलाइनबाट खरर्रै दिन्छ। इन्टरनेटमा अब कति कुन सालको हामीलाई चाहियो? १९९७ देखिको हामीलाई आर्टिकल चाहियो भने उसले खरर्र दिन्छ।
त्यो पनि हामीले खोज्नुभन्दा डा. साहेवलाई आइडिया छ। त्यसैले हामीलाई उपलब्ध गराइदिन सक्नुहुन्छ कि?
होइन, यसो गरौँ। डा. साहेवले हामीलाई सप्लाई गरिदिनुहोस्। जति मोटो भएपनि त्यसको खर्च आउँछ भने पनि बिल पनि पठाइदिनु होला।
यस्तो गम्भीर, ऐतिहासिक घटनामा समितिको छानबिन कुन हदसम्म सतही थियो भन्ने यही संवादले स्पष्ट पारिदिन्छ।
मादक पदार्थ र हिंसाको सम्बन्ध
डा. राजभण्डारीले मादक पदार्थको सेवनले मानव व्यवहारमा पार्ने असरबारे विस्तृत व्याख्या गरे:
रक्सी मात्र खाएकोमा र रक्सी र ब्राउन सुगरहरू, अन्य लागू पदार्थ औषधिसँग मिक्स भयो भने यसको असर झन् बढी मात्रामा हुन्छ — जसलाई हामी साइनर्जिक इफेक्ट भन्छौँ।
महिला, पैसा, पद — डाक्टरले स्वीकार गरे कि परम्परागत मान्यताअनुसार यी तीन कारकहरू अपराधको पछाडि प्राय: जोडिएको हुन्छ, र यो वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि सान्दर्भिक छ।
इतिहासको अनुत्तरित प्रश्न
छानबिन समितिको प्रतिवेदनमा २३ बूँदे तथ्य प्रस्तुत गरिए। तर साइको एनालाइसिससम्बन्धी कुनै पनि साइटेसन मुख्य प्रतिवेदनमा समेटिएन।
छानबिनको सीमा
अपराध अनुसन्धान भनेको जोक होइन। अनुसन्धानको अनुभव भएका विशेषज्ञहरू चाहिन्छन्। तर यो समितिले अनुसन्धानकर्ताहरूको सहयोग लिएको देखिएन। साइको एनालाइसिस पनि एक जना विज्ञको भरमा मात्र रह्यो।
हत्याकाण्डको १९ वर्ष पुगेको दिन यो प्रतिवेदन फेरि हेर्दा धेरै प्रश्नहरू अझै अनुत्तरित छन् — र त्यो प्रतिवेदनभित्रका संवादहरू नै त्यसको प्रमाण हुन्।
तर प्रत्यक्षदर्शीहरूले भने अर्कै कुरा बताए। घटनास्थलमा उपस्थित पारस र हिमानीका बयान पढ्दा त्यो रातको यथार्थ थप स्पष्ट हुन्छ।
शाहज्यादा पारसको बयान
हत्याकाण्डका बेला घटनास्थलमै उपस्थित शाहज्यादा पारस वीर विक्रम शाहले छानबिन समितिलाई जे बयान दिए, त्यसका केही महत्त्वपूर्ण अंश:
पुगेको समय: साँझ ७:४० तिर। बडामहारानी, पारस र शाहज्यादी हिमानी सँगसँगै पुगेका थिए। त्यतिबेला युवराजाधिराज दीपेन्द्र पहिल्यै ककटेल खाइसकेको अवस्थामा थिए।
ए कोकमात्र खाने! म त ह्विस्की खाएर बसेको छु हुकुम भयो। त्यो बेलासम्म ठिक्कै होइबक्सन्थ्यो, एकदमै लागेको जस्तो गरिबक्सी राखेको थियो।
कुरा गर्दाखेरी के भो भन्दाखेरी — यहि विवाहको कुरा भइ राखेको छ। मुमासँग पनि कुरा गरें। आफूमुमासँग पनि कुरा गरें। दुवै जनाले हुन्न भन्नुभयो। अब आइतबार बुबासँग कुरा गर्छु हुकुम भयो।
साढे आठ बजेतिर युवराजाधिराज बेहोस भएर ढले। पारस, गोरख, निराजन र राजीव चार जनाले उठाएर माथि खोपीमा सुताए। त्यसपछि तल आएका थिए।
पहिलो बन्दुक पड्केपछि थाहा पाएँ। गड्याङ्ग गर्यो, ३ राउण्ड जति फायर भएको छ। पहिले सवारी हुने वित्तिकै ३ फायर भएको छ। एउटा माथि छ, एउटा सिधा छ।
महाराजाधिराज ढलिबक्स्यो। म र डाक्टर राजीव सँगसँगै दुईजना कुदेर गयौं। अधिराजकुमारी शोभाले मलाई जानै दिनुभएन — “तिमी त्यहीं बस, हिड्ने होइन” हुकुम भयो।
मैले पछाडि फर्केर बहिनीहरु सबैलाई भनें — “ढल्नलाई सुत, तिमीहरु यहाँ।” वाङ् वाङ् पड्कन थालिसक्यो। सबैलाई लाइन क्रोसियरमा राखें।
युवराजाधिराज सरकार फेरि फर्केर सवारी भयो। महाराजाधिराजलाई हानिबक्सेको देखें, धिरेन्द्र सरकारलाई हानिबक्सेको देखें। “Baba enough, you done enough damage” भनेर धीरेन्द्र सरकारले हुकुम गर्यो। त्यति हुकुम हुँदाखेरी ड्याङ्ग ड्याङ्ग — अर्को एउटा यस्तोमा लागेको छ।
यसको पछाडि के यस्तो कारण?
यो विवाहकै हो हजूर। मलाई जहाँसम्म लाग्छ, विवाहकै हो। यो शुरु भएको पोहोर गएको जन्मोत्सवमा शुरु भएको कुरा हो।
राम्रो मुड थियो?
लागेको जस्तो भएको थियो। एकदमै राम्रो थियो मुड। त्यस्तो होला भन्ने केही सोचेकै थिएनौं हामीले। एकदमै जोक गरिबक्सेको जस्तो, सबैलाई हँसाइबक्सेको थियो।
हतियारबारे: पारसले एम १६, ग्लक, र एमपी-५ फायर भएको देखे। चारवटा हतियार प्रयोग भएको उनको अनुमान थियो। १२ बोर फायर गरेको भने उनले देखेनन्।
शाहज्यादी हिमानीको बयान
पारसकी पत्नी र त्यतिबेला शाहज्यादी रहेकी हिमानी राज्यलक्ष्मी देवी शाहको बयान छोटो तर यथार्थपरक थियो। घटनाको त्रास र भ्रमको अवस्थामा दिइएको यो बयान पढ्दा त्यो रात कस्तो थियो भन्ने अनुभव गर्न सकिन्छ।
त्यो १९ गतेको पारिवारिक जमघटमा सरकारको सवारी भएको भन्ने कुरा आइराखेको छ। सरकारलाई के कति सम्झना छ? डिटेलमा पाउन पाएदेखि हामीलाई रिपोर्टको लागि सजिलो पर्छ।
डिटेलमा त अब के भयो हामीलाई त्यो त थाहा भएन। तर सुरुदेखिन् — पहिला हामी गएको, आफुमुमा सवारी भयो ८ बजे। त्यसपछि ठूलो बुबा सवारी हुनुभन्दा पहिले crown prince लाई निराजन, पारस, राजीव ज्वाई, गोरखले बोकेर खोपीमा सवारी चलाको।
पछि महाराजाधिराज सवारी भएको एकै ड्याङ्ग आवाज आयो। अनि … कान्छो बुबा अगाडि सर्नुभयो … कान्छो बुबालाई हानिबक्स्यो। अनि कुनातिर यसो साइड परेर लुकेर बसिराखेका थियौं।
हिमानीको बयानमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा — हतियार तिनीहरूतिर पनि तेर्साइएको थियो।
यसमा, अतिरिक्त जानकारी सरकारलाई छ, छैन? अनि आफ्नो चाही?
हामीतिर पनि बन्दुक तेर्याइ रहनुभएको थियो।
अनि त्यो बगैँचाका कुरा?
बन्दुकहरू पड्केको मात्र सुनें।
दुई साक्षीको एउटै रात
पारसको विस्तृत र हिमानीको संक्षिप्त बयान — दुवैले त्यो रातको त्रास झल्काउँछन्। पारसले धेरै कुरा देखे, धेरै गरे। हिमानीले थोरै देखिन् — तर जे देखिन्, त्यो पर्याप्त थियो।