पत्रकारिता कहिलेकाहीँ यति गम्भीर हुन्छ कि पादलाई पनि गम्भीर बनाइदिन्छ। अनि कहिलेकाहीँ यति हल्का हुन्छ कि विज्ञानलाई पनि मजाक बनाइदिन्छ। यसपटकको ब्लग यिनै दुईको बीचमा अड्किएको छ। नाक थुन्ने कि हाँस्ने भन्ने निर्णय पाठकले आफैं गर्नुपर्ने खालको।
विदेशी पत्रिका The Washington Post ले एकदमै सीधा प्रश्न सोध्यो—पुरुष र महिलामध्ये कसको पाद बढी गन्हाउँछ?
विज्ञानले नलजाईकन जवाफ दियो- दुवै बराबर। खेल ड्र भयो, ट्रफी कसैले पाएन।
डा. Michael Levitt ले त स्पष्टै भने, महिलाको गन्ध कडा हुन सक्छ, तर पुरुषको मात्रा बढी हुन्छ। हिसाब मिलाउँदा बराबर। विज्ञानको भाषा सरल थियो—“टाइ।” तर जब यो कुरा हाम्रो अनलाइनखबर शैलीको अनुवादमा आयो, टाइ हरायो, ‘महिलाको जीत’ घोषणा भयो।
तर जब यो कुरा नेपाली अनलाइन मिडियामा आइपुग्यो, खासगरी अनलाइनखबरजस्ता प्लेटफर्मको शैलीमा, कथा अलि फरक बन्यो। शीर्षकले प्रश्न सोध्यो, तर भित्री सामग्रीले जवाफ एकतर्फी दियो, महिलाको पाद बढी गन्हाउने ! बराबरी भन्ने निष्कर्ष कतै हरायो। बाँकी रह्यो केवल एउटा लाइन, जसले क्लिक पनि ल्यायो र बहस पनि।
फेसबुकमा सेयर गरिएको अनलाइनखबरको समाचार : इन्गेजमेन्ट हेर्नुस् त, यस्तो खबरमा रुचि धेरै हुने रैछ कि के हो 🙂 समाचार पढ्न क्लिक गर्नुस्।
शीर्षकले प्रश्न सोध्यो, तर भित्री सामग्रीले जवाफ एकतर्फी दियो। महिलाको पाद बढी गन्हाउने। बराबरी भन्ने निष्कर्ष कतै हरायो। बाँकी रह्यो केवल एउटा लाइन, जसले क्लिक पनि ल्यायो र बहस पनि।
यहीँबाट समस्या सुरु हुन्छ। तथ्यहरू गलत छैनन्, तर कुन तथ्यलाई अगाडि ल्याउने र कुनलाई पछाडि राख्ने भन्ने निर्णयले नै पाठकको धारणा बनाउँछ। यसलाई प्रस्तुतीकरणद्वारा सिर्जित भ्रम, अर्थात् Framed Misinformation भनिन्छ। यहाँ पनि त्यही भयो। पूरै कथा देखाउनु पर्ने ठाउँमा आधा कथा मात्रै देखाइयो, र त्यो पनि यस्तो तरिकाले कि दोष एकातिर मात्र देखियो।
यो केवल पत्रकारिताको कमजोरी मात्र होइन, सामाजिक पूर्वाग्रहको झल्को पनि हो। हाम्रो समाजमा सामान्यतया महिलासँग जोडिएका विषयलाई अलि बढी आलोचनात्मक, अलि बढी नकारात्मक ढंगले प्रस्तुत गर्ने बानी छ। त्यसैले वैज्ञानिक अध्ययनले बराबरी भने पनि समाचारले “महिलाको बढी” भन्ने लाइन रोज्यो। किनभने त्यो बढी बेचिन्छ, बढी क्लिक हुन्छ, र शायद बढी विवाद पनि जन्माउँछ।
रोचक कुरा के छ भने यस्तो प्रस्तुतीकरणले पाठकलाई आधा सत्य दिन्छ, तर पूर्ण धारणा बनाउन बाध्य पार्छ। पढ्नेले बुझ्छ, महिलाको पाद बढी गन्हाउँछ। तर उसले कहिल्यै थाहा पाउँदैन कि पुरुषको ग्यासको मात्रा बढी भएकाले समग्र असर बराबर हुन्छ। विज्ञानको सन्तुलन मिडियाको छनोटमा हराउँछ।
डा. लेभीटको अध्ययनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो “It was, in other words, a tie” (अर्थात्, यो बराबरी भयो) भन्ने हो। नेपाली समाचारले यो मुख्य वाक्यलाई पूर्ण रूपमा हटाएको छ।
गन्धको प्रभाव दुई कुरामा निर्भर हुन्छ: ग्यासको कडापन (Concentration) र ग्यासको मात्रा (Volume)। महिलामा ‘कडापन’ बढी देखिए पनि पुरुषमा ‘मात्रा’ बढी हुन्छ, जसले गर्दा दुवैको प्रभाव बराबर हुन्छ। नेपाली समाचारले ‘कडापन’ लाई मात्रै जोड दिएर ‘मात्रा’ को प्रभावलाई गौण बनाइदिएको छ।
समाचारलाई यसरी फ्रेम गरिएको छ कि मानौँ महिलाहरूको पाद प्राकृतिक रूपमै बढी ‘खराब’ हुन्छ। जबकी स्रोतले दुवैको भिन्नताले अन्ततः एउटै नतिजा (बराबर गन्ध) दिने बताएको छ।
मानौं दुईवटा स्प्रे छन्। एउटा स्प्रे सानो छ तर धेरै कडा (Concentrated) गन्ध आउँछ (महिला)। अर्को स्प्रे ठूलो छ, गन्ध अलि कम कडा छ तर त्यसले धेरै ग्यास फाल्छ (पुरुष)। वैज्ञानिकले के भनेका हुन् भने— सानो तर कडा स्प्रे र ठूलो तर कम कडा स्प्रेले कोठामा फैलाउने दुर्गन्ध अन्ततः बराबर नै हुन्छ।
तर नेपाली समाचारले “महिलाको स्प्रे बढी कडा हुन्छ” भन्ने मात्रै देखायो, “पुरुषको स्प्रे ठूलो हुने भएकाले त्यसले पनि उस्तै गन्ध फैलाउँछ” भन्ने मुख्य कुरा खाइदियो। यसरी आधा मात्रै सत्य बोल्दा पाठकलाई महिलाको मात्रै बढी गन्हाउने रहेछ भन्ने गलत छाप पर्न जान्छ।
वासिङटन पोस्टको समाचारको स्क्रिनसट। समाचार पढ्न क्लिक गर्नुस्
अन्ततः यो घटना सानो लाग्न सक्छ, तर यसले ठूलो कुरा देखाउँछ। समाचारमा झूट मात्र समस्या होइन, आधा सत्य पनि उति नै खतरनाक हुन सक्छ। जब निष्कर्षलाई नै मोडिन्छ, तब तथ्य सही भए पनि सन्देश गलत पुग्छ।
यसलाई नै फोहरी खबरको नयाँ संस्करण भन्न सकिन्छ, जहाँ गन्ध विज्ञानबाट होइन, तथ्यको छनौटबाट आउँछ। यहाँ पनि त्यही भयो, “बराबरी”लाई साइडमा राखियो, “महिलाको गन्हाउने”लाई स्पटलाइटमा ल्याइयो। विज्ञानले सन्तुलन खोज्यो, मिडियाले सस्पेन्स खोज्यो।
पढ्नेले के बुझ्यो? सरल, महिलाको पाद बढी गन्हाउँछ। न त उसले भोल्युमको कुरा सम्झन्छ, न सन्तुलनको। किनकि हेडलाइनले नै निर्णय गरिसकेको हुन्छ। पाठकले अब अनुसन्धान होइन, फैसला पढिरहेको हुन्छ।
अन्त्यमा कुरा यत्ति हो, समाचारले कहिलेकाहीँ तथ्यभन्दा गन्ध बढी फैलाउँछ। र त्यो गन्ध पादको होइन, प्रस्तुतीकरणको हुन्छ।