दक्षिणकालीमा जुनसुकै बेला दर्शन गर्न पाइन्छ — तर महापूजा भने वर्षमा दुई विशेष तिथिमा मात्र हुन्छ। यो दिन पूजाका बेला भक्तजनलाई मन्दिरभित्र पस्न पनि दिइँदैन।

पहिलो पूजा वैशाख कृष्ण त्रयोदशी मा, दोस्रो भाद्र कृष्ण अष्टमी — कृष्ण जन्माष्टमीकै दिन। यो संयोग होइन, यो तान्त्रिक गणना हो।

२०२६ मा पहिलो महापूजा १५ अप्रिल र दोस्रो ४ सेप्टेम्बर मा हुनेछ।

संयोगले म वैशाख कृष्ण त्रयोदशीका दिन अर्थात् अस्ति बुधबार साँझ दक्षिणकाली मन्दिर पुगेको थिएँ। म अहिले जुन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छु, त्यसबाट पार पाउन न ध्यान मात्रले, न मेडिकल औषधिहरुले मात्र सक्यो। यही क्रममा अध्यात्मको साक्षी हुने अवसर पनि पाइयो। त्यस्तै दुर्लभ अवसरमध्ये एक हो यो महापूजाको दर्शन।

राजा प्रताप मल्लले सपनामा देवी देखिन् — तीन नेत्र, छ हात, अत्यन्तै भयानक स्वरूप। यस्तो मूर्ति स्थापना गर्न आदेश पनि दिइन्। उनले बनाउन लगाए पनि। तर तान्त्रिक गुरु नृसिंह लम्बकर्ण भट्टले भने: “यति तेजिलो मूर्ति सामान्य मानिसले सहन सक्दैनन्।”

त्यसैले त्यो तीन नेत्र भएको मूर्ति हनुमान ढोका दरबारको मोहन चोकमा लुकाइयो। फर्पिङमा भने सामान्य मानिसले दर्शन गर्न सकोस् भनेर दुई नेत्र मात्र भएको मूर्ति राखियो।

महापूजाको दिन पुजारीहरू बिहानदेखि साँझसम्म चिया पनि खाँदैनन्, पानी पनि पिउँदैनन्। भोकै, शुद्ध भएर मात्र देवीको पूजा गर्न मिल्छ।

नयाँ पुजारी दीक्षा लिन ‘कोट घर’ भनिने ठाउँमा ४ दिनसम्म एक्लै बस्नुपर्छ (पहिले यो १२ दिनको हुन्थ्यो)। बाहिरको कुनै मान्छेसँग कुरा गर्न पाइँदैन।

त्यसपछि एक महिनाको तान्त्रिक प्रशिक्षण — मन्त्र, श्रृङ्गार, र विधि।

यहाँको पूजामा अक्षता चढाउँदाको मन्त्र, टीका लगाउँदाको मन्त्र, माला चढाउँदाको मन्त्र — सबै फरक-फरक छन्। मन्त्र नपढी चढाइएको वस्तु देवीले स्वीकार गर्दैनन् भन्ने विश्वास छ।

महापूजाको दिन ठ्याक्कै १३ वटा बलि दिने अनिवार्य परम्परा छ। न १२, न १४ — जम्मा १३। यो संख्या तन्त्रशास्त्रमा विशेष महत्त्व राख्छ।

राजा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहले वि.सं. १८५६ मा एउटा ताम्रपत्र बनाए। उनले फर्पिङको ५०४ मुरी धान फल्ने खेत यस पूजाको खर्चका लागि दिए — ‘राजगुठी’को रूपमा।

आज राजतन्त्र छैन। तर त्यो खेत अझै छ। त्यो ताम्रपत्रको मर्यादा अझै छ। गुठी संस्थान र पुजारी परिवारले यो परम्परा आजसम्म जीवित राखेका छन्।