फेसबुकको भेल र ‘अखण्ड भारत’को गफ

फेसबुकको संसार पनि कस्तो अचम्मको छ है! यहाँ सत्य कुरा कछुवाको गतिमा हिँड्छ, तर एउटा झुटो भिडिओले भने रकेटको गति समात्छ। अझ त्यसमा राष्ट्रवादको मसला मिसियो भने त सोध्नु नै पर्दैन।

“देश बचाऔँ” भन्दै कीबोर्ड कुट्नेहरूलाई सामग्री साँचो हो कि झुटो— त्योभन्दा पहिले ‘सेयर’ बटन कहाँ छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यही रोग अहिले फेरि देखियो।

५१ सेकेन्डको ‘जादु’ र ४३ मिनेटको सत्य

डिजिटल युगको अर्को तीतो सत्य— अब आँखाले देखेको र कानले सुनेको कुरा पनि तुरुन्त पत्याउन मिल्दैन।

भाइरल भिडिओमा मोदीले बोलेको भनिएको यस्तो थियो:

सुन्दा मोदीकै आवाज। देख्दा मोदीकै अनुहार। तर जब यसको पोष्टमार्टम सुरु भयो, कथा अर्कै निस्कियो।

एआईको खेल: मेकानिकल मोदी

अब प्रश्न उठ्छ— यो ५१ सेकेन्डको झुट बन्यो कसरी? उत्तर: एआई।

डीपफेक प्रविधि अहिले यस्तो अवस्थामा पुगेको छ कि मरेको मानिसलाई बोलाउन सक्छ, जीवित मानिसलाई नबोलेको कुरा बोलाएको देखाउन सक्छ।

• १
  मेकानिकल लय — मोदीको वास्तविक भाषणमा हुने प्राकृतिक उतारचढाव छैन। आवाज रोबोटले पढेजस्तो सुनिन्छ।
• २
  ध्वनि असन्तुलन — मोदीको आवाज र पछाडिको भीडको आवाज मिलेको छैन।
• ३
  जबरजस्ती कोचिएको वाक्य — “नेपाल” जोडिएको भाग विशेष गरी अस्वाभाविक सुनिन्छ।

सरकारी छाप

प्राविधिक विश्लेषणले त पोल खोलिसकेको थियो। तर कूटनीतिक विषय भएकाले आधिकारिक प्रतिक्रिया पनि आयो।

भारत सरकारको आधिकारिक इकाइ PIB Fact Check ले पनि यो भिडिओलाई डीपफेक भनेर पुष्टि गरेको छ।

निचोड: राष्ट्रवादी बन्नुस्, फेसबुकिया मुर्ख होइन

हामी अहिले सूचनाको महासागरमा बाँचिरहेका छौँ। यहाँ समस्या सूचना होइन, भ्रमको सुनामी हो। एआईको यो युगमा बाँच्न तीन कुरा सम्झनुहोस्:

• १
  शेयर गर्नुअघि जाँच्नुहोस् — भावनात्मक सामग्री देख्दा तुरुन्त सेयर नगर्नुस्। एक मिनेट रोकिनुहोस्।
• २
  मेकानिकल आवाज पहिचान गर्नुहोस् — भावना नभएको, रोबोटिक आवाज एआईको संकेत हुन सक्छ।
• ३
  आधिकारिक स्रोत हेर्नुहोस् — प्रधानमन्त्रीले त्यस्तो ठूलो कुरा बोलेको भए सबै मिडियामा हेडलाइन हुन्थ्यो। केवल एउटा शंकास्पद फेसबुक पेजमा मात्र छ भने — दालमा केही कालो छ।