बीबीसी र नेपाल प्रहरी नै झुक्किएपछि
चितवन भनिएको त्यो ‘भाइरल’ भीरको वास्तविकता
४४ लाख फलोअर्स भएको बीबीसी र नेपाल प्रहरीको आधिकारिक छाप लागे पनि सत्य भने हजारौं कोष टाढा रुकुमको पहाडमा लुकेको थियो।
भाइरलको ज्वरो: जब ‘भ्युज’ ले ‘सत्य’ लाई हरायो
एउटा भिडियो भाइरल हुनका लागि ठूलो मुद्दा चाहिँदैन। अहँ चाहिँदै चाहिन्नँ। के चाहिन्छ त? मात्र ‘भावुक’ मसला। तर भिडियो जति छिटो फैलिन्छ, त्यसको सत्यता जाँच्ने धैर्य त्यति नै दुर्लभ हुँदै जान्छ। यही खाडलमा फसे यसपटक नेपाल प्रहरी र बीबीसी नेपाली एकसाथ।
‘चितवनको भयानक भीरमा निर्वाचन सामग्री ओसारपसार’- यो भावुक क्याप्सनसहित भाइरल भएको भिडियोले लाखौंको मन छोयो। तर यसमा एउटा समस्या के थियो भने त्यो भीर चितवनको थिएन।
निलो टिक भनेको सत्यको प्रमाणपत्र होइन। यो ‘भेरिफाइड’ च्यानलहरूबाट फैलिएको ‘अनभेरिफाइड’ भ्रम हो।
नेपालफ्याक्टचेकको तथ्य जाँचपछिको मेरो विश्लेषणसम्पादकीय विवेक भन्दा ‘भ्युज’को भोक बलियो हुँदा के हुन्छ? यो घटना त्यसैको जीवन्त प्रमाण हो। आउनुस्, जरोसम्म पुगौँ।
स्रोत नखोजी ‘चितवन’ को भनियो
ठूला मिडिया र सरकारी निकायका लागि स्रोतको पुष्टि धर्म हो, नियम मात्र होइन। तर यसपटक नेपाल प्रहरी र बीबीसी नेपाली दुवैले त्यो धर्म लत्याएर ‘लाइक र सेयर’को पछि लागे।
| संस्था | दावी गरिएको स्थान | प्रतिक्रिया | स्थिति |
|---|---|---|---|
| नेपाल प्रहरी | चितवन : प्रवक्ताले किटान गरेको, सामाजिक सञ्जालमा स्थान नखुलाइएको | ५.९८ लाख भ्युज, ३०,०००+ रियाक्सन | गलत |
| बीबीसी नेपाली | चितवनको इच्छाकामना गाउँपालिका- किटान | ५.६९ लाख भ्युज, १५,०००+ रियाक्सन | गलत |
प्रहरी प्रवक्ता अबिनारायण काफ्लेले आफैँ स्वीकारे: एक अज्ञात सर्वसाधारणले ‘चितवनको इच्छाकामना’ भनेकै भरमा प्रहरीले त्यसलाई आधिकारिक मानेर बीबीसीलाई दियो। बीबीसीले थप जाँच गरेन, प्रहरीकै भर्याङमा चढेर तल झर्यो।
“हाम्रोमा त यस्तो बाटो नै छैन!”
काठमाडौँबाट ‘स्याबास’ भन्न सजिलो। तर जब हाम्रो नेपालफ्याक्टचेकको टोली सिधै इच्छाकामनाका जनप्रतिनिधिसँग पुग्यो- प्रहरी र बीबीसीको दावी बालुवाको महल झैँ ढल्यो। गाउँपालिका अध्यक्ष दानबहादुर गुरुङ र ‘इच्छाकामना न्युज’का सम्पादक चित्रबहादुर गुरुङले दुई कुरा यकिन साथ भने:
हाम्रो गाउँपालिकामा भिडिओमा देखिएको जस्तो भीरालो र जोखिमपूर्ण बाटो कतै पनि छैन। इच्छाकामना गाउँपालिकामा १४ वटा मतदान केन्द्र छन् र सबै स्थानमा गाडी पुग्ने सडक रहेको छ। भिडिओ मैले पनि हेरेको छु- तर त्यस्तो भूगोल गाउँपालिकाभित्र कतै छैन।
iPhone 13 Pro को GPS ले झुट उजागर गर्यो
अनुमान होइन- डेटाले बोल्यो। भिडियोको Exif मेटाडाटा खोल्दा GPS कोअर्डिनेट प्रस्ट देखियो: रुकुम पूर्व, सिस्ने गाउँपालिका–२। चितवनसँग कुनै सम्बन्ध छैन।
सिस्ने गाउँपालिकाका अध्यक्ष कृष्ण रेग्मीले पनि पुष्टि गरे- यो सिस्ने–२ बाट वडा नम्बर १ जाने भीरको बाटो हो। थप विडम्बना: भिडियो खिच्ने जनक ओलीले यो क्लिप न प्रहरीलाई दिएका थिए, न बीबीसीलाई। सामाजिक सञ्जालबाट टिपेर, बिना अनुमति, बिना जाँच — ‘चितवन’ को ट्याग भिराइदिइयो।
तथ्य रुकुममा थियो- अब के?
रुकुम पूर्वको त्यो भीरमा ज्यान जोखिममा राखेर निर्वाचन सामग्री बोक्ने कर्मचारीहरूको साहस वास्तविक छ, सम्मानयोग्य छ। तर त्यो वीरताको पहिचान- रुकुम पूर्व, सिस्ने गाउँपालिका — लाई ‘चितवन’ भनेर मेट्नु ती कर्मवीरहरूमाथिकै अन्याय हो।
भिडियो ‘भावुक’ देखिए पनि सन्दर्भ गलत भए त्यो भ्रम हो। यो घटनाबाट तीन कुरा सिकौँ:
- निलो टिक वा ठूलो नाम भएकै भरमा विश्वास नगर्ने — पुष्टि नभएको सूचना, पुष्टि नभएकै हो।
- भौगोलिक दावी भएका भिडियोमा स्थानीय जनप्रतिनिधिसँग सोध्नु — गुगल म्याप खोल्नु।
- सेयर गर्नुअघि दस सेकेन्ड सोच्नु — ‘यो साँच्चो हो?’ भन्ने प्रश्न नै पहिलो जाँच हो।
रुकुम पूर्व, सिस्ने गाउँपालिका–२ को हो।
GPS मेटाडाटा, स्थानीय जनप्रतिनिधिको बयान र रिभर्स इमेज सर्च – तीनै प्रमाणले एउटै ठाउँ देखाउँछन्: रुकुम पूर्व। बीबीसी र प्रहरीले अब भिडियो सेयर गर्नुअघि कम्तीमा एकपटक स्थानीयलाई फोन गर्ने कष्ट गर्लान् भन्ने आशा गरौँ। यो बारे फ्याक्टचेक पढ्न मन छ भने यहाँ क्लिक गर्नुस्
