काठमाडौं–१ को नतिजा हेर्दा एउटा रोचक कुरा देखिन्छ- यहाँ मतदाताले उम्मेदवार र पार्टीलाई फरक–फरक तरिकाले मूल्याङ्कन गरेका छन्। प्रत्यक्ष (FPTP) र समानुपातिक (PR) मतको तुलना गर्दा केही पार्टीका उम्मेदवारले पार्टीभन्दा बढी मत पाए भने केही पार्टीले उम्मेदवारभन्दा धेरै मत तानेका छन्। यसले मतदाताको वास्तविक मनोविज्ञान झल्काउँछ।
सबैभन्दा ठूलो अन्तर राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) मा देखिन्छ। रास्वपाकी उम्मेदवार रञ्जु न्यौपानेले प्रत्यक्षतर्फ १५,४५५ मत पाएर निर्वाचन जितिन्। तर समानुपातिकतर्फ त्यही पार्टीले १८,८३० मत पाएको छ। अर्थात् रास्वपाले उम्मेदवारको मतभन्दा पनि ३,३७५ बढी पार्टी मत तानेको देखिन्छ। यसले के देखाउँछ भने काठमाडौं–१ मा रास्वपाको समर्थन केवल उम्मेदवारका कारण होइन, पार्टीको ब्रान्ड र छविका कारण पनि छ।
यसको उल्टो उदाहरण राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीमा देखिन्छ। रवीन्द्र मिश्रले प्रत्यक्षतर्फ ३,९७२ मत पाए, तर पार्टीको PR मत भने २,८४८ मात्रै छ। अर्थात् करिब १,१२४ मत मिश्रको व्यक्तिगत लोकप्रियताको कारण आएको देखिन्छ। मतदाताले मिश्रलाई व्यक्तिगत रूपमा समर्थन गरे तर पार्टीलाई त्यति मत दिएनन् भन्ने संकेत यसले दिन्छ।
नेपाली कांग्रेसमा पनि यस्तै झुकाव देखिन्छ। प्रबल थापा क्षेत्रीले प्रत्यक्षतर्फ ६,३६४ मत पाए तर कांग्रेसको PR मत ५,५६० मात्रै छ। यहाँ पनि उम्मेदवारको व्यक्तिगत मत पार्टीभन्दा बढी देखिन्छ।
यसको विपरीत केही पार्टीमा उम्मेदवारभन्दा पार्टीको मत बढी छ। उदाहरणका लागि एमालेका उम्मेदवारले १,६१८ मत पाए भने पार्टीले PR मा २,१०१ मत पाएको छ। श्रम संस्कृति पार्टी र नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीमा पनि पार्टी मत उम्मेदवारको मतभन्दा उल्लेख्य रूपमा बढी छ। यसले ती पार्टीका मतदाताले उम्मेदवारभन्दा पार्टीलाई प्राथमिकता दिएको देखाउँछ।
कहाँबाट बढी बज्यो रास्वपाको घण्टी?
सबैभन्दा रोचक प्रश्न भनेको रास्वपाले थप ३,३७५ PR मत कहाँबाट तान्यो भन्ने हो। सम्भावित रूपमा यी मत तीन–चार स्रोतबाट आएका हुन सक्छन्।
पहिलो, कांग्रेसका केही मतदाताले प्रत्यक्षमा आफ्ना उम्मेदवारलाई मत दिए तर समानुपातिकतर्फ रास्वपाको पक्षमा मतदान गरेका हुन सक्छन्।
दोस्रो, रवीन्द्र मिश्रका समर्थकमध्ये केहीले प्रत्यक्षमा मिश्रलाई मत दिए पनि PR मा रास्वपाको पक्ष रोजेका हुन सक्छन्।
तेस्रो, एमालेका मतदातामध्ये केहीले उम्मेदवार कमजोर भएको महसुस गरेर प्रत्यक्ष वा PR दुवैमा रास्वपालाई समर्थन गरेको हुन सक्छ।
चौथो, स्वतन्त्र उम्मेदवारका समर्थकले प्रत्यक्षमा आफ्ना उम्मेदवारलाई मत दिएर PR मा रास्वपालाई रोजेका हुन सक्छन्।
यसरी हेर्दा काठमाडौं–१ को मत परिणामले तीन फरक प्रवृत्ति देखाउँछ।
पहिलो, रास्वपा जस्तो पार्टी जसले “पार्टी ब्रान्ड” को मत तानेको छ। अत्यधिक मतले मेयरमा जिताएका काठमाडौँवासीको मत बालेनको घण्टीमा गएको हुनसक्छ। रास्वपा अघिल्लो निर्वाचनमा पनि काठमाडौँमा पहिलो नम्बरमा नै थियो। रवि लामिछानेको पक्षमा हस्ताक्षर गर्नेहरुको मत पनि त्यता गए जस्तो छ।
दोस्रो, रवीन्द्र मिश्र जस्ता उम्मेदवार जसको व्यक्तिगत लोकप्रियता पार्टीभन्दा बलियो देखिन्छ।
तेस्रो, कांग्रेस जस्तो परम्परागत पार्टी जसको स्थायी मत आधार अझै कायम छ तर त्यसको केही हिस्सा अन्य पार्टीतर्फ सरेको पनि देखिन्छ।
संक्षेपमा भन्नुपर्दा काठमाडौं–१ मा रास्वपाको जित केवल प्रत्यक्ष निर्वाचनको जित मात्र होइन, समानुपातिक मतको विश्लेषणले पनि यो पार्टीको शहरी मतदातामाझ बढ्दो प्रभाव देखाउँछ। यही कारणले यहाँको नतिजा उम्मेदवारको भन्दा पनि पार्टीको लहर झल्काउने परिणामका रूपमा देखिएको छ।
यो ट्रेन्डले अरु ठाउँको परिणाम बारे के देखाउँछ ?
काठमाडौं–१ को FPTP (प्रत्यक्ष) र PR (समानुपातिक) मतको अन्तरबाट एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत देखिन्छ। यस्तो ट्रेन्ड यदि अरू क्षेत्रमा पनि दोहोरियो भने बाँकी मतगणनामा के हुन सक्छ भन्ने केही अनुमान गर्न सकिन्छ।
सबैभन्दा पहिलो कुरा, रास्वपाको पार्टी मत उम्मेदवारको मतभन्दा बढी आएको देखिन्छ। काठमाडौं–१ मा रास्वपाले प्रत्यक्षतर्फ १५,४५५ मत पायो भने PR मा १८,८३० मत पायो। यसले देखाउँछ कि पार्टीको समर्थन उम्मेदवारभन्दा व्यापक छ। यसको अर्थ के हुन सक्छ भने जहाँ रास्वपाका उम्मेदवार कमजोर छन्, त्यहाँ पनि पार्टीले PR मा राम्रो मत ल्याउने सम्भावना बलियो छ। त्यसैले बाँकी स्थानमा प्रत्यक्षतर्फ जित नजिते पनि PR मतमा रास्वपा अपेक्षाभन्दा माथि जान सक्छ।
दोस्रो, रवीन्द्र मिश्रको उदाहरणले देखाउँछ कि केही ठाउँमा उम्मेदवारको व्यक्तिगत प्रभाव पार्टीभन्दा ठूलो हुन्छ। RPP को PR मत २,८४८ मात्र छ तर मिश्रले ३,९७२ मत पाए। यस्तो ट्रेन्ड अरू क्षेत्रमा पनि देखिए भने RPP वा अन्य पार्टीले केही क्षेत्रमा राम्रो उम्मेदवार भए पनि PR मा त्यति मत नपाउन सक्छन्। अर्थात् प्रत्यक्ष नतिजा राम्रो देखिए पनि समानुपातिक मत त्यति बलियो नहुन सक्छ।
तेस्रो, कांग्रेसमा देखिएको अन्तरले traditional vote base अझै कायम छ तर केही मत सर्दै गएको संकेत दिन्छ। प्रत्यक्षतर्फ कांग्रेस उम्मेदवारले पार्टीको PR भन्दा बढी मत पाएका छन्। यसले के देखाउँछ भने केही मतदाता अझै स्थानीय उम्मेदवारलाई समर्थन गर्छन्, तर समानुपातिकमा नयाँ पार्टी रोजिरहेका छन्। यदि यो प्रवृत्ति अन्य शहरी क्षेत्रमा पनि दोहोरियो भने PR मतमा कांग्रेसको हिस्सा अपेक्षाभन्दा केही घट्न सक्छ।
चौथो, एमालेको केसले अर्को संकेत दिन्छ। यहाँ उम्मेदवार कमजोर भए पनि पार्टीको PR मत उम्मेदवारभन्दा बढी छ। यसले देखाउँछ कि एमालेको core party vote अझै स्थिर छ।
यी सबै संकेत जोडेर हेर्दा एउटा ठूलो ट्रेन्ड देखिन्छ। शहरी क्षेत्रमा मतदाताले उम्मेदवार र पार्टीलाई अलग–अलग तरिकाले मतदान गरिरहेका छन्। प्रत्यक्षतर्फ उनीहरूले स्थानीय रूपमा बलियो उम्मेदवार रोजिरहेका छन् भने समानुपातिकतर्फ आफ्नो राजनीतिक झुकाव अनुसार पार्टीलाई मत दिइरहेका छन्।
यदि काठमाडौं–१ को जस्तै ट्रेन्ड अन्य शहरी क्षेत्रमा पनि देखियो भने बाँकी मतगणनाबाट तीन कुरा सम्भावित देखिन्छ।
पहिलो, रास्वपा PR मतमा अपेक्षाभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छ।
दोस्रो, RPP जस्ता पार्टीमा केही ठाउँमा उम्मेदवार बलियो भए पनि PR मत कम हुन सक्छ।
तेस्रो, कांग्रेस र एमालेको आधारभूत मत अझै कायम भए पनि त्यसको केही हिस्सा नयाँ पार्टीतर्फ सरेको देखिन सक्छ।
यसैले अहिलेको मतगणनाले केवल एउटा क्षेत्रको परिणाम मात्र देखाएको छैन, सम्भवतः शहरी मतदाताको बदलिँदो मतदान शैली पनि देखाइरहेको छ- जहाँ मतदाता एउटै दललाई होइन, परिस्थिति अनुसार फरक–फरक विकल्प रोजिरहेका छन्।