आफूसँगको युद्ध जित्न खोज्दै : ८२ दिनपछि फेरि शब्दमा

८२ दिनको मौनता !

जुन ४ मा माइनसको मान्छे : एउटा पुरुषको मौन पीडा शीर्षकमा ब्लग लेखिसकेपछि झण्डै तीन महिना मौन रहेँ। मौनता पनि कहिलेकाहीँ चिच्याउँदो रहेछ।
म भित्रैभित्र चिच्याइरहेको थिएँ, तर बाहिर लेख्ने हात चलेन। अहँ चल्दै चलेन।

८२ दिनको मौनता केवल मौनता थिएन, त्यो त भित्रैभित्रैको चीत्कार थियो—जसलाई सुन्‍न कसैको कान थिएन।

पछिल्लो ब्लगपछि शब्दहरू रोकिएका थिए, तर पीडाले कहिल्यै ब्रेक लिएको थिएन। आज फेरि लेख्दै छु, शब्दहरूलाई औषधि बनाएर। बुबाको निधनपछि सबैभन्दा बढी आँसु बगाएको र बगाउन नसकी भित्रभित्रै पीडाले जलेको अवधि यही नै थियो। त्यसैले केही लेख्न मन थिएन लेख्न सकिएन पनि, , ब्लगमा मात्र होइन-सामाजिक सञ्जालमा पनि। तर कहिलेकाहीँ नलेख्नु पनि जिन्दगीको एउटा कथा बन्दो रहेछ। अब म पीडालाई मात्र होइन, आशालाई पनि लेख्‍नेछु। यही आँट गरेर बल्ल बल्ल आज फेरि ब्लगमा केही शब्द लिएर फर्किने जमर्को गर्दैछु।

यो अवधिमा मेरा केही भ्रम राम्रैसँग टुटे। मलाई लाग्थ्यो- म यति धेरै विपश्यना ध्यान गरेको मान्छे। मनलाई आफैले नियन्त्रण गर्नु पो पर्छ। मनसँग सम्बन्धित औषधीले दबाउनु हुँदैन।

त्यसैले म दुई तीन हप्ता औषधी खाएर अलि हल्का हुने बित्तिकै छाडिदिन्थेँ। काउन्सेलिङ/थेरापी गर्नुपर्ने डक्टरको सुझावलाई बेवास्ता गर्थेँ। ‘बढी जान्ने’ भएको थिएँ म। काउन्सेलिङ/थेरापीमा जे भन्ने हो, त्यो म आफैलाई थाहा छ भन्ने लाग्थ्यो। केही दिन गाह्रो हुन्थ्यो, फेरि सहज हुन्थ्यो वा सहज भएको भ्रममा रमाउँथेँ।

तर यस पटक यस्तो अवस्थामा पुगेँ, जहाँ म र मेरा भावनाहरुमाथि मेरो आफ्नो नियन्त्रण थिएन। विशेष गरी जेठ २० गते मुद्दाको फैसला हुने दिन जिल्ला अदालत काठमाडौँको इजलासमा न्यायाधीशको निर्मम व्यवहार, विपक्षी वरिष्ठ अधिवक्ताको कूतर्क, प्रतिवादीले हाकाहाकी बोलेको झुट : यी सबले मलाई निकै विचलित बनाएको रहेछ। जति समय बित्दै गयो, त्यही कुरा दिमागमा आइरहे, मनमा खेलिरहे।

न्याय माग्दा कान बन्द हुने रहेछन्, तर झुट बोलेर चिच्याउँदा ढोका खुल्ने रहेछन्।

यति भएर बिस्तारै हराएको भए त ठीक हुन्थ्यो। तर यस्तो दुष्चक्रमा फँसेछु, खाली त्यही कुरा बारम्बार सम्झना आउने र पीडा झन् झन् गहिरिँदै जाने।

अनि त्यसपछि ?

रिस। आक्रोश।

हेल्पलेसनेस !

र उही, ‘सुसाइडल थट’ ! धन्न झिल्का झिल्का मात्र थियो त्यो कुविचार मनमा आएको।

मन त मेरो आफ्नै थियो, तर नियन्त्रण अरू कसैको हातमा गएको अनुभूति भयो।

रिस र आक्रोशले चाहिँ सीमा नै नाघ्यो। मन स्थिर हुनै सकेन। बेला बेला रिस उठिरहेको छ, आक्रोशित भइरहेको छु म यसो गर्न हुन्न भन्ने विचार आउँथ्यो तर फेरि त्यो विचारलाई रिसले नै बगाइहाल्थ्यो। म आफ्ना इमोसनहरुमा कन्ट्रोल गर्न सकिरहेको छैन भन्ने थाहा पाएपछि मलाई डर लाग्यो। अहो, म त यस्तो थिइनँ। म त सबको मंगल होस्, सबको भलो होस् भनेर प्रार्थना गर्नुपर्ने मान्छे। मनमा खाली रिस र कुविचार मात्रै आउँछन् त। यही क्रम बढ्यो भने त अप्रिय घटना हुनसक्छ।

अब के गर्ने ?

सुरुमा म विपश्यनाका गुरुको सल्लाह लिन बुढानिलकण्ठ पुगेँ। व्यक्तिगत सबै कुरा बताउँदै मेरो समस्या बताएँ। मलाई सिद्धान्तका कुरा सबै थाहा छ, लेखेर वा बोलेर परीक्षा दिनुपर्ने भए म पूरै अङ्क ल्याएर पास पनि हुन्छु होला। तर म गर्न सकिरहेको छैन।

पुराना सिनियर गुरु पूर्णप्रसाद ढकालले मुस्कुराउँदै एउटा श्लोक सुनाउनु भयो- सहस्सं अपि चे वज्जे, अनट्ठपदसंहितं। एकं अट्ठपदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मति॥

अर्थात् अरुलाई हजारौँ पटक युद्धमा जित्ने भन्दा पनि, आफूलाई एक पटक जित्न सक्ने विजयी नै सबैभन्दा ठूलो विजेता हो।

अरुलाई जित्नु सजिलो रहेछ, तर आफूलाई जित्नु—त्यो नै जिन्दगीको साँच्चिकै रणभूमि रहेछ।

गाह्रो त हुन्छ तर प्रयास जारी राख्नुपर्छ भन्ने उहाँको भनाई। तर त्यही प्रयास त गर्न सकिएन नि।

मैले आफूलाई त्यतिबेला भइरहेको सबै कुरा बताएँ। अनि उहाँले भन्नुभयो- म डक्टर हैन। डक्टरलाई देखाउनुस्, केही समय औषधी खानुस् अनि ठीक भएपछि फेरि ध्यान थाल्नुस्।

त्यतिबेला म एक मिनेट पनि आँखा चिम्म गरेर शान्तसँग बस्न नसक्ने अवस्थामा पुगिसकेको थिएँ।

अनि मैले यही विषयका अनुभवी एक साथीलाई गुहारेँ। उसले मलाई पुर्‍यायो रिदम न्युरोसाइकियाट्री अस्पताल। म यस्तो अवस्थामा त्यहाँ पुगेको थिएँ जहाँ म आफ्ना बारेमा आफै बताउन समेत असमर्थ थिएँ। साथीले सबै कुरा बताएपछि मलाई साइकियाट्रिस्टले केही औषधी दिए। मेरा लक्षण डिप्रेसन र एन्जाइटी दुवैसित मिलेको भन्दै जनरल एन्जाइटी डिसअर्डरको नाम दिए।

औषधी खाएको एक महिनाभन्दा बढी समयसम्म पनि म स्टेबल हुन सकिनँ। त्यसैले मरता क्या नहीँ करता- काउन्सेलिङ वा थेरापी पनि गर्नुपर्छ कि भन्ने सोच आयो। त्यो पनि थालेँ।

औषधि भनेको कमजोरी होइन, बाँच्छु भन्ने आँटको अर्को नाम हो।

अहिले सोच्दा लाग्छ- मैले ठीक समयमा औषधी सुरु गरेँ र नियमित गरेँ। नत्र म यत्तिकैमा सकिन्थेँ होला। मानसिक स्वास्थ्यको औषधीबारेको मेरो ठूलो भ्रम तोडियो। पहिले लाग्थ्यो, ध्यानले मात्र सबै निको हुन्छ। अब बुझें—औषधी, थेरापी, ध्यान, संवाद—सबै मिलेर जीवनलाई थाम्ने काँध हुन्।

मैले यो बीचमा के पनि महसूस गरेँ भने पीडा मनमा गुम्स्याएर भन्दा पोख्दा सहज हुने रहेछ। अनि एक्लै बस्ने होइन सकेसम्म अरुसित बोल्नु पर्ने रहेछ।

समस्या आइपुग्दा थाहा हुन्छ—को नजिक छ र को केवल नजिक देखिन्छ।

अनि यस्तै समस्या पर्दा नै आफ्ना हितैषीको पहिचान हुने रहेछ। आफूले नजिक ठानेका, आफ्ना ठानेकाहरुको पराई जस्तो व्यवहार, अनि नसोचेका व्यक्तिहरुले आफ्नाले भन्दा बढी चिन्ता र माया गरेको पनि भोगियो।

कोहीले भने, “लोग्ने मान्छे भएर यस्ता कुरा गर्छस्?”  पीडामा भन्दा बढी पीडादायी लाग्यो, आफ्नै नजिक मानिएका मुखबाट यस्ता शब्द सुन्नु। तर त्यसैबेला, नसोचेका केही व्यक्तिहरूले फोन गरेर, मेसेज गरेर वा भेटेर दिएको सानो माया—त्यो भने साह्रै ठूलो बलको स्रोत बन्यो।

संकटले नै देखाउँछ, को नजिक छ र को केवल नजिक देखिन्छ।

विपश्यनाको अभ्यासमा सिकाइएको एउटा कुरा अहिले आएर गहिरो गरी बुझें—दुःख बाहिरका आलम्बन (घटना वा मानिस) ले होइन, आफ्नै मनले सिर्जना गर्छ। यदि मन समतामा बस्न सकेको भए, न न्यायाधीशको कठोर व्यवहारले मलाई हल्लाउने थियो, न विपक्षीको झुटले पोल्ने थियो। वास्तवमा दुःखको कारण अरू कसैमा होइन, म आफैंमा थियो। बाहिरको संसारलाई दोष दिने बानी छोडेर भित्रको मनलाई सम्हाल्न सकेको भए, सायद म यत्तिकै पीडामा जल्नु पर्ने थिएन।

अहिले पनि समस्याहरु बाँकी नै छन्। मैले नलिएको, कता केमा खर्च भयो पनि थाहा नभएको ऋणको हिस्सा वापतको ५० लाख र मानाचामलवापतको २० लाख रुपैयाँ कहाँबाट ल्याएर तिर्ने मलाई केही थाहा छैन। घरबार गुमाएर शून्य हैन माइनसमा आइपुगेको छु। माइनस भनेको केवल ऋणको हिसाब मात्र होइन रहेछ, जिन्दगीको एउटा मनोविज्ञान पनि रहेछ।

शून्यले त कम्तीमा खालीपन दिन्छ, माइनसले त बोझमात्र दिन्छ।

यावत समस्याका बीच पनि म बाँच्न सकेको छु, मैले बाँच्न सिकेको छु- अहिलेलाई यही ठूलो उपलब्धिका रुपमा लिएको छु।

मसँग अहिले धेरै छैन—तर बाँच्ने आँट छ। यही आँट, अहिलेको मेरो सम्पत्ति हो।

सम्बन्धित ब्लगहरु

माइनसको मान्छे : एउटा पुरुषको मौन पीडा

कहाँ हराएँ म ? – २

कहाँ हराएँ म- १